‘फिलोसोफी अफ स्याटिस्फ्याक्सन’

लेखक, इतिहास तथा संस्कृतिविद्  सताब्दीपुरुष सत्यमोहन जोशीको  ‘फिलोसोफी अफ स्याटिस्फ्याक्सन’ 

✍ सिर्जना गुरागाँई

उमेरले सय वर्षकाटे पनि हेर्दा र उहाँसँग कुराकानी गर्दा हामीलाई लाग्दैनकी उहाँ सय वर्षको बृद्ध मान्छे हो भन्ने ।  जस्ले वि.सं. २०१३, २०१७ र वि.सं. २०२८ सालमा गरी ३ पटकसम्म मदन पुरस्कार प्राप्त गर्ने एकमात्र व्यक्ति लेखक, इतिहास तथा संस्कृतविद् सताब्दीपुरुष डा. सत्यमोहन जोशी ।

बाबु शंकरदास (शंकरराज) जोशी र आमा राजकुमारी (नोगलदेवी)का जेठा सुपुत्रका रूपमा वि.सं. १९७७ साल वैशाख ३० गते बखुम्बहाल, ललितपुरमा जन्मेका हुन् लेखक, इतिहास तथा संस्कृतिविद् डा. सत्यमोहन जोशी । एक निन्नवर्गीय परिवारमा जन्मिएका सत्यमोहन जोशी बच्चा बेलामा सारै भद्र भलाद्मी व्यक्तित्व थिए । अचम्म त यो छ की उनी जन्मिएर ५ वर्षको हुँदासम्म उनको बोली फुटेको थिएन रे यस्ले उनका आमा वुवालाई धेरै चिन्ता परेको थियो कि आफ्नो एउटा छोरो उसको पनि बोलीनै आउदैन । तर पुजा गरेपछि छोराको बोली फुट्छ भनेर  गाउँका जान्नेले दिएको सुझाव अनुसार पुजा लगाउन भनेर जाँदा अनि त्यहाँ भएको एउटा घटना पश्चात उनको बोली फुटेको थियो ।
           
जब ५ वर्षको उमेरमा बल्ल तल्ल बोली फूटेका डा. सत्यमोहन जोशीलाई उनका बुबा शंकरदासले ५ वर्षको उमेरमा बोली फुटेपछि त्यसबेलाको समय जहिले कपि कलम कोत रुपरेखा पनि बनीनसकेको त्यो बेलामा अगाँरको मसी बनाएर अक्षर चिनाएको त्यो बालापनको क्षणलाई  सम्झिन्छन् ।

बाल्यकाल निम्न वर्गीय परिवारमा दुःख सुखका साथमा विताइरहेका थिए लेखक, इतिहास तथा संस्कृतविद् डा.सत्यमोहन जोशीले जब बोल्न थाले र आफ्ना बुबाले  ओम नम बागेश्वराय भनेर चिनाए पहिलो अक्षर र त्यसपछि उनलाई पढ्नका लागि भाषा पाठशालामा उनका बुबा शंकरदासलनैे भर्ना गरिदिएपछि उनले आफ्नो औपचारीक शिक्षाको सुरुवात गरे  ।

बाल्यकाल बित्दै जाँदा डा. जोशीले आफ्नो औपचारीक शिक्षा पनि हासील गदै गए र जब माध्यमिक स्तरको शिक्षाको उपाधी हासिल गरेसँगै उनी औधोगिक व्यापारीक समाचार संग्रह बसन्तपुरको अण्डामा जागीरे भए त्यसपछि कामको शिलशीलामा नेपाली भाषाको उर्वरभूमी तनहु, लमजुङ्मा पुगेपछि त्यहाँको गुरुङ् समुदायमा भिज्दै गए र त्यहिबाट सुरु भयो उनको लेखन प्रकृया ।

मदन पुरस्कारभन्दा झन्डै चालिस वर्ष जेठा डा. सत्यमोहन जोशीको जीवनलाई ओल्क्याएर यत्तिका उमेरसम्म ल्याउने चिज भने अर्कै छ । जुन चिज उनको पहिलो कृति ‘हाम्रो लोकसंस्कृति’ भित्र छ । त्यो हो, त्यही ७० वर्षअघि जागिरका सिलसिलामा लमजुङको एउटा गुरुङबस्ती पुग्दा टिपेको लोकभाका । यी लोकभाकामध्ये कति त ती गाउँबाटै लोप भइसके होलान् अब कि त त्यो किताब मदन पुरस्कार पुस्तकालायतिर भेटिन्छ । हैन भने, उनको मनमा ताजै छ । उनी अझै पनि ती गीत भाका हालेर गाउँछन् । एउटा सानो गीतको अंश बखुम्बहालस्थित एक तले घरको ढोकाको दाहिनेतिर काठको सानो चाक्लोमा लेखिएको देखिन्छ :

‘गाई पाल्यो रेलिमाई वनको बाघलाई

छोरो पाल्यो रेलिमाई जर्मनको धावालाई’

र त्यहि गीत उनले हामीलाई कुराकानीको क्रममा भाकाहालेर सुनाएका थिए ।

यो हो, जोशीको जीवन जिउने दर्शन । यसलाई उनी ‘फिलोसोफी अफ स्याटिस्फ्याक्सन’ भन्छन् । र, यत्तिका उमेरसम्म सन्तोषपूर्वक बाँच्न सिकाउने कला यिनै भाकाले दिएको विश्वास उनी गर्छन् ।

खुसीसाथ जीवन जिउने हो भने एउटा दर्शन चाहिन्छ भन्छन् जोशी । तर, त्यो दर्शन ठूला–ठूला ठेलीले दिन्छन् भन्ने उनलाई लाग्दैन । भोगाइले सिकाउने दर्शन नै उच्च कोटीको दर्शन मान्ने जोशीले यो दर्शन जीवन भोगाईकै क्रममा फेला पारेका थिए ।
जोशीलाई लागेको उच्चकोटीको दर्शन अटाएको ‘हाम्रो लोकसंस्कृति’ उनको जीवनबाट हटाइदिने हो भने अहिलेको परिचयको आधार हराउँछ । किनकि, उनको अहिलेको परिचय यसै कृतिले बनाइदिएको मान्छन् । त्यसैले उनको जीवनवृत्त कृतिको कथा र कृतिको कथा जीवनवृत्तसँग जोडिन्छ ।

डा. सत्यमोहन जोशी नेपालका संस्कृतिविद् हुन् भने उनै सत्य मोहन जोशी साहित्यकार पनि हुन् । उनले त्रिचन्द्र कलेजबाट बि.ए. सम्म अध्ययन गरेका छन् । उनले वि.सं. २०१३ सालमा लोक संस्कृतिमा मदन पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए । जोशी वि.सं. २०१५ मा पुरातत्व र संस्कृति विभागका पहिलो निर्देशक थिए । वि.सं. २०१६ सालमा पाँचौ शताब्दीदेखि बिसौ शताब्दीसम्मको मुद्राको विस्तृत विवरण सहितको नेपाली मुद्रा नामक पुस्तक प्रकाशित गरे । जसबाट जोशीले दोस्रो पटक मदन पुरस्कार हात पारे ।
नेपाली भाषा, कला, संस्कृतिको संरक्षण, सम्बर्धन र विकासमा  लागि लागि परेका हुनाले उनको योगदानको कदर स्वरूप जोशीलाई सुप्रबल गोर्खा दक्षिणबाहु विख्यात त्रिशक्ति पट्ट, आदिकवि भानुभक्त पुरस्कार, काठमाडौं विश्व विद्यालयले विद्यावारिधीको मानार्थ प्रमाणपत्र प्रदान गरेको छ । नेपाल सरकारले पनि उज्वल कीर्तिमान राष्ट्रदीपले सम्मानित गरेको छ । तीन पटक सम्म मदन पुरस्कार जित्ज सफल भएका जोशीका प्रबन्ध तथा अनुसन्धानात्मक कृति नेपालीमा १०, नाटक पाँच, काव्य दुई र कथा सङ्ग्रह पाँच तथा नेवारी भाषामा गरी करिब ५० कृति प्रकाशित भइसकेका छन् ।

शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशीले जीवनभर साहित्य , कलासंस्कृति र रङ्गमञ्चमानै योगदानका दिएका छन् । जोशीले नेपाली मौलिक लोकसंस्कृति र साहित्यको क्षेत्रमा अतुलनीय योगदान दिएका छन् । उनी ३ पटक मदन पुरस्कार प्राप्त गर्ने श्रष्टा हुन् ।